Özel Bakım Merkezlerinde yönetmelik değişti

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan yeni “Engelli Bireylere Yönelik Özel Bakım Merkezleri Yönetmeliği”, 7 Ekim 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Yeni yönetmelik, özellikle özel bakım kuruluşlarında görev yapan bakıcı personel, sağlık personeli, meslek personeli ve diğer çalışanların çalışma düzenini doğrudan etkileyen önemli değişiklikler içeriyor.

Burada özellikle vurgulanması gereken husus, düzenlemenin Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının resmî bakım kuruluşlarına ilişkin bir personel yönetmeliği olmadığıdır. Yönetmeliğin kapsamı, gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri tarafından açılan engelli bireylere yönelik özel bakım merkezleridir. Eski yönetmelikte de “merkez”, yatılı veya gündüzlü hizmet veren, gerçek kişi ve özel hukuk tüzel kişileri tarafından açılan sosyal hizmet kuruluşu statüsündeki özel bakım kuruluşu olarak tanımlanıyordu.

Bu nedenle yeni düzenlemenin personel hükümleri anlatılırken “ASHB’ye bağlı resmî engelli bakım kuruluşlarında çalışan tüm personelin vardiyası değişti” şeklinde bir değerlendirme doğru olmayacaktır. Düzenleme doğrudan özel bakım merkezlerindeki çalışma sistemini yeniden şekillendiriyor.

Eski sistemde ne vardı?

Eski yönetmelikte gündüzlü özel bakım merkezlerinde her 36 engelli birey için bir meslek personeli, her 36 engelli birey için bir sağlık personeli ve her 6 engelli birey için bir bakıcı personel çalıştırılması gerekiyordu. Yatılı merkezlerde ise 08.00-16.00 saatleri arasında her 36 engelli için bir meslek ve bir sağlık personeli bulunması; bu saatler dışındaki nöbetlerde ise nöbet sorumlusunun sağlık personeli olması öngörülüyordu.

Bakıcı personel açısından eski sistemde temel kural, engelli sayısı 12’yi geçtikten sonra bakıcı sayısının engelli sayısının üçte birinden az olmamasıydı. Ayrıca bakıcıların “tercihen sekizer saatlik üç vardiya halinde” çalıştırılması öngörülüyor; vardiyaların nasıl dağıtılacağı ise merkezin planlamasına bırakılıyordu.

Yeni yönetmelik bu sistemi önemli ölçüde ayrıntılandırdı.

En dikkat çekici değişiklik: 12 saat mesai, 24 saat izin

Yeni yönetmeliğin 41’inci maddesinde, özel bakım merkezlerinde nöbet hizmetleri ve personelin genel çalışma saatleri konusunda yeni bir model getirildi.

Yeni hükme göre;

4857 sayılı İş Kanunu ve diğer mevzuattaki sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla, nöbet hizmetleri ve personelin genel çalışma saatleri “12/24”, yani 12 saat mesai ve 24 saat izin şeklinde düzenlenebilecek.

Bu düzenlemenin uygulanması ise il müdürlüğünün bilgisi ve onayına bağlandı.

Bu, eski yönetmeliğe göre önemli bir yenilik. Çünkü eski metinde açıkça “12 saat mesai, 24 saat izin” şeklinde tanımlanmış bir çalışma modeli bulunmuyordu; esas model bakıcı personel için tercihen 8 saatlik üç vardiya idi.

Ancak yeni yönetmeliğin 12/24 sistemine izin vermesi, İş Kanunu’ndaki çalışma süresi ve fazla çalışma hükümlerinin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Yönetmelik bizzat 4857 sayılı Kanun ve ilgili diğer mevzuattaki sınırlamaların saklı olduğunu belirtiyor.

Bu yönüyle 12/24 sisteminin sahadaki uygulanışı ayrıca dikkatle planlanmak zorunda olacak.

Bakıcı personele vardiya yüzdeleri geldi

Yeni yönetmelikle bakıcı personelin vardiyalara nasıl dağıtılacağı da ilk kez açık oranlarla düzenlendi.

Üç vardiya uygulanması halinde bakıcı personelin:

%50’si gündüz, %30’u akşam, %20’si gece vardiyasında çalıştırılacak.

İki vardiyalı sistem uygulanması ve 12 saat mesai – 24 saat izin modeline geçilmesi halinde ise:

%65’i gündüz, %35’i gece vardiyasında çalıştırılacak.

Eski yönetmelikte böyle bir yüzde dağılımı yoktu. Bakıcı personelin vardiyaları merkez tarafından belirleniyor ve aylık çizelge il müdürlüğüne sunuluyordu.

Dolayısıyla yeni yönetmelikle yalnızca toplam personel sayısı değil, vardiyalar arasındaki personel dağılımı da mevzuatla belirlenmiş oldu.

Nöbet sorumluluğunda önemli değişiklik

Eski yönetmeliğe göre yatılı merkezlerde 08.00-16.00 saatleri dışındaki çalışma saatlerinde nöbet sorumlusu sağlık personeli olarak belirleniyordu.

Yeni düzenlemede ise engel grubuna göre farklı bir sistem getirildi.

Bedensel engellilere hizmet veren merkezlerde, 08.00-16.00 dışındaki saatlerde nöbet sorumluluğu sağlık personelinde devam edecek.

Ancak zihinsel ve ruhsal engellilere hizmet veren merkezlerde, nöbet sorumlusu artık sağlık personeli veya meslek personeli olabilecek.

Bu değişiklik, özellikle sosyal çalışmacı, psikolog, psikolojik danışman, çocuk gelişimci, özel eğitim alanı mezunu ve benzeri meslek personelinin vardiya ve nöbet planlamasını doğrudan etkileyebilecek.

Ayrıca zorunlu personelin yanında, engelli bireylerin fiziksel durumu ve kapasite dikkate alınarak akşam ve gece vardiyalarında ilave meslek veya sağlık personeli görevlendirilebilmesine de imkan tanındı.

Sağlık personelinin çalışma saatlerinde esneklik

Yeni yönetmeliğin dikkat çeken başka bir düzenlemesine göre, zihinsel ve ruhsal engellilere hizmet veren merkezlerde sağlık hizmetlerinin aksamaması amacıyla sağlık personelinin çalışma saatleri 4 saate kadar öne alınabilecek veya erken bitirilebilecek.

Örneğin merkezde birden fazla sağlık personeli bulunması halinde, sağlık hizmetinin gün içinde daha geniş bir zamana yayılması amacıyla vardiyaların kaydırılabilmesine imkan veriliyor.

Eski yönetmelikte bu kadar ayrıntılı bir saat esnekliği düzenlemesi bulunmuyordu.

Bakıcı personel sayısında ana oran korunuyor

Yeni yönetmelikte yatılı özel bakım merkezlerinin engelli kabul edebilmesi için en az dört bakıcı personel çalıştırılması şartı korunuyor.

Engelli sayısının 13 ile 72 arasında olması halinde de bakıcı personel sayısının, bakılan engelli sayısının üçte birinden az olmaması kuralı devam ediyor.

72 kişinin aşılması halinde ise her ilave 12 engelli birey için bir bakıcı personel daha çalıştırılması gerekiyor.

Bu yönüyle eski yönetmeliğin temel bakıcı/personel oranı büyük ölçüde korunmuş durumda. Eski düzenlemede de 12 kişinin üzerinde bakıcı sayısının üçte bir oranına göre belirlenmesi ve 72 kişinin üzerinde her 12 kişi için ilave bakıcı çalıştırılması öngörülüyordu.

24 ve daha az kapasiteli merkezlere ayrı personel hesabı

Yeni yönetmelikle en fazla 24 kişi kapasiteli yatılı veya gündüzlü özel bakım merkezleri için ayrı bir personel hesabı getirildi.

Bu merkezlerde bakıcı personel sayısı, bakılan engelli sayısının dörtte birinden az olamayacak.

Ayrıca temizlik personeli bu sayıya dahil edilebilecek.

Bu merkezlerde zorunlu meslek veya sağlık personelinden biri tam süreli olmak üzere diğerinin kısmi süreli çalıştırılmasına da imkan tanındı.

Bu düzenleme eski yönetmeliğe kıyasla özellikle küçük kapasiteli özel bakım kuruluşları açısından yeni ve önemli bir esneklik oluşturuyor.

Temizlik personeli sayısı artırıldı

Personel açısından en somut değişikliklerden biri temizlik personeli sayısında görülüyor.

Eski yönetmelikte:

36 kişiye kadar olan merkezlerde bakıcı personel sayısına dahil olmak üzere bir temizlik personeli,
36-72 arasında bir temizlik personeli,
72’nin üzerinde ise iki temizlik personeli zorunluydu.

Yeni yönetmelikte ise:

36 kişiye kadar olan merkezlerde yine bir temizlik personeli öngörülürken,
36-72 kişi arasında iki temizlik personeli,
72 kişinin üzerinde ise her ilave 36 engelli için bir temizlik personeli daha çalıştırılması zorunlu hale getirildi.

Bu düzenleme doğrudan personel sayısını artırabilecek hükümlerden biri.

Hastaneye refakat eden bakıcı artık merkezde görevli sayılmayacak

Yeni yönetmelikte sahayı ciddi şekilde etkileyecek başka bir hüküm daha bulunuyor.

Bakıcı personelin hastanede engelli bireye refakatçi olarak görevlendirilmesi halinde, bu süre içinde merkezde görev yapıyor kabul edilmeyecek.

Bu durum, özellikle personel sayısı asgari sınırda tutulan özel bakım merkezlerinde önemli sonuç doğurabilir. Bir bakıcının hastaneye refakat için merkezden ayrılması durumunda merkezin içerideki zorunlu personel standardını ayrıca koruması gerekecek.

Eski yönetmelikte bakıcı personelin izin ve refakat halleri düzenlenmiş olmakla birlikte bu husus yeni yönetmelikte daha açık hale getirilmiş durumda.

Unvanlara göre yeni düzenlemenin etkisi

Bakıcı personel: En fazla değişiklik bu grubu ilgilendiriyor. 12/24 çalışma düzeni açık şekilde mevzuata girdi. Üç vardiyada %50-%30-%20; iki vardiyada %65-%35 dağılımı getirildi. Hastaneye refakat halinde merkezde çalışıyor sayılmayacağı açıkça belirtildi.

Sağlık personeli: Bedensel engelli merkezlerinde gece nöbet sorumluluğu devam ediyor. Zihinsel ve ruhsal engelli merkezlerinde ise nöbet sorumluluğunu meslek personeliyle paylaşabilecek. Çalışma saatlerinin belirli şartlarda 4 saate kadar kaydırılmasına imkan getirildi.

Meslek personeli: Zihinsel ve ruhsal engellilere hizmet veren özel bakım merkezlerinde 08.00-16.00 dışındaki saatlerde nöbet sorumlusu olabilmelerinin önü açıldı.

Temizlik personeli: Özellikle 36 kişi üzerindeki merkezlerde zorunlu temizlik personeli sayısı artırıldı.

Çocuk gelişimci: Yalnızca 0-18 yaş grubuna hizmet veren merkezlerde çocuk gelişimci çalıştırma zorunluluğu devam ediyor.

Psikolog veya sosyal çalışmacı: Ruhsal veya zihinsel engellilere hizmet verilen merkezlerde zorunluluk devam ediyor.

Fizyoterapist: Bedensel engelli bireylere hizmet veren ve engelli sayısı 60’ı aşan merkezlerde fizyoterapist zorunluluğu korunuyor.

Bakıcı personel tanımı da genişletildi

Eski yönetmelikte bakıcı personel olabilmek için belirli sağlık meslek lisesi bölümleri, çocuk gelişimi, engelli ve yaşlı bakımı mezuniyetleri veya MEB onaylı en az 400 saatlik bakım eğitimleri esas alınıyordu.

Yeni yönetmelikte ise mesleki yeterlilik ve farklı eğitim yolları daha geniş şekilde tanımlandı. Böylece özel bakım merkezlerinin bakıcı personel istihdamında yararlanabileceği eğitim ve yeterlilik kaynakları çeşitlendirildi.

12/24 sistemi fazla çalışma tartışmasını da beraberinde getirebilir

Yeni yönetmelikteki en çok tartışılabilecek düzenlemelerden biri kuşkusuz 12 saat mesai – 24 saat izin sistemi olacak.

Bu sistem aralıksız döndürüldüğünde 30 günlük bir ayda yaklaşık 20 adet 12 saatlik vardiya, yani yaklaşık 240 saatlik işyeri çalışma programı ortaya çıkabilir.

Bu nedenle 12/24 ibaresinin yönetmeliğe konulması, fazla çalışma hükümlerini ortadan kaldırmıyor. Nitekim yeni yönetmelik açıkça 4857 sayılı İş Kanunu ve diğer mevzuattaki sınırlamaların saklı olduğunu belirtiyor.

Dolayısıyla özel bakım merkezlerinde vardiya çizelgeleri hazırlanırken yalnızca yeni yönetmeliğe değil; haftalık çalışma süresi, günlük çalışma sınırı, ara dinlenmeleri, fazla çalışma ve denkleştirme hükümlerine de uyulması gerekecek.

Yeni yönetmelik, önceki düzenlemenin yalnızca birkaç maddesini değiştiren sınırlı bir revizyon değil; özel bakım merkezlerinin çalışma ve personel sistemini yeniden düzenleyen yeni bir mevzuat çerçevesi oluşturuyor.

Personel açısından öne çıkan değişiklikler özellikle 12/24 çalışma sisteminin açıkça tanımlanması, vardiyalara personel dağılım oranı getirilmesi, zihinsel ve ruhsal engelli merkezlerinde meslek personeline nöbet sorumluluğu verilebilmesi, temizlik personeli sayısının artırılması, küçük kapasiteli merkezlere farklı personel hesabı getirilmesi ve hastaneye refakat eden bakıcının merkezde çalışan personel hesabına dahil edilmemesi oldu.

Bu nedenle düzenlemenin muhatabı açık şekilde ifade edilmeli:

Değişiklikler Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının resmî bakım kuruluşlarının personel rejimini değil; Bakanlığın izin, gözetim ve denetimi altında faaliyet gösteren özel engelli bakım merkezlerini doğrudan ilgilendiriyor.