Bakım Personeline Yetkisiz Tıbbi Müdahele Baskısı!

Basit bir uygulama” denilerek yaşlı bakım personeline yaptırılan enjeksiyon ve lavman gibi işlemler, Türk Sağlık Kanunu ve Bakanlık mevzuatına göre suç teşkil ediyor. Uzmanlar uyarıyor: Hukuksuz talimatlarla hem yaşlıların hayatı hem de personelin geleceği karartılıyor.

Türkiye’de nüfusun yaşlanmasıyla birlikte huzurevleri ile huzurevi yaşlı bakım ve rehabilitasyon merkezlerine olan ihtiyaç her geçen gün artıyor. Ancak bu artış, arka planda ciddi bir mevzuat kural ihlalini ve insan sağlığını tehdit eden suiistimalleri de beraberinde getiriyor. Son dönemde birçok huzurevinde, “yaşlı bakım personeli” olarak görev yapan çalışanlara, yasal yetkileri olmadığı halde enjeksiyon (iğne yapma) ve lavman gibi doğrudan tıbbi müdahale sınıfına giren işlemlerin yaptırıldığı iddiaları yargıya ve müfettiş raporlarına yansımaya başladı.

Kamuoyunda “basit bir temizlik ve rahatlatma işlemi” gibi algılatılmaya çalışılan lavman ve benzeri uygulamalar, hukuken ve tıbben derin riskler barındırırken, yasal olarak kimin sorumlu olduğu sorusu ise kurumlardaki en büyük çatışma kaynağını oluşturuyor.

Yönetmelik Net: Bakım Personelinin Görev Tanımında “Tıbbi Müdahale” Yok!

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesindeki kurumların işleyişini belirleyen Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği, personelin unvan ve görev tanımlarını net bir biçimde ayırmıştır. Yönetmeliğin tanımlar kısmında bakım personeli; yaşlı bakımı alanında yükseköğrenim veya ilgili ortaöğretim kurumlarından mezun ya da Milli Eğitim Bakanlığı onaylı yaşlı/hasta bakım sertifikasına sahip kişiler olarak belirtilmiştir.

Aynı yönetmelik ve Sağlık Bakanlığı’nın ilgili mevzuatları uyarınca, bakım personelinin sorumluluk alanı; yaşlının öz bakımı (banyo, hijyen, giyinme, yemek yeme), günlük yaşam aktivitelerinin desteklenmesi, yaşam alanının düzeni ve Bireysel Bakım Planı doğrultusunda sağlık durumunun izlenerek hemşireye veya doktora raporlanması ile sınırlandırılmıştır.

Buna karşın, ilaçların kilit altında tutulması, muhafazası, dozajlanması ve insan vücuduna yönelik her türlü girişimsel işlemin sorumluluğu ise yönetmeliğe göre tamamen sağlık ünitesine, yani tabip ve idare tarafından yetkilendirilen diplomalı sağlık personeline (hemşire, sağlık memuru vb.) aittir.

Hukuken Lavman “Basit Bir Şey” mi, Yoksa Tıbbi Müdahale mi?

Hukuk otoriteleri ve sağlık hukukçuları bu konuda tek bir seste birleşiyor: Lavman, kesinlikle basit bir kişisel temizlik işlemi değil; hukuken ve tıbben bir “tıbbi müdahale”dir. Bir işlemin tıbbi müdahale sayılması için vücut bütünlüğüne dışarıdan bir cihaz veya sıvı ile nüfuz edilmesi (invaziv girişim) yeterlidir. Lavman uygulamasında rektal yoldan vücuda sıvı enjekte edilmektedir. Özellikle yaşlı bireylerde bu işlem; bağırsak perforasyonu (yırtılması), iç kanama, elektrolit dengesizliği ve ani kalp durmasına (vagal stimülasyon) yol açabilecek yüksek klinik riskler barındırmaktadır. Bu nedenle işlem, kesinlikle bir hekimin yazılı talimatı (ordör) ve bir sağlık profesyonelinin (hemşire/doktor) gözetimi olmaksızın uygulanamaz.

“Yazılı Tebliğ Edilse Bile Hukuken Geçersiz!”

Huzurevlerinde yaşanan en büyük suiistimal ise yönetim kademelerinden geliyor. Hemşire sayısının yetersiz olduğu veya nöbet sisteminin aksadığı bazı özel ve kamu kuruluşlarında, kurum müdürleri veya sorumlu hekimler tarafından bakım personeline sözlü, hatta bazen “yazılı görev tebliği” adı altında lavman ve iğne yapma talimatı verildiği görülüyor.

Ancak Türk Hukuk Sistemi ve 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun bu konuda çok katıdır:

• Kanunsuz Emir Uygulanamaz: Bir kurum müdürünün veya doktorun, mevzuatta yetkisi olmayan bir personele iğne yapmasını veya lavman uygulamasını yazılı olarak tebliğ etmesi, o işlemi hukuki kılmaz. Türk Ceza Kanunu’na göre bu durum “kanunsuz emir” niteliğindedir. Görev tanımında olmayan ve açıkça suç teşkil eden bir emri, yazılı tebliğ edildi diye uygulayan personel yasal koruma elde edemez.
• Yetkisiz Tıbbi Müdahale Suçu: Yaşlı bakım personeli bu işlemi yaptığı an doğrudan 1219 Sayılı Kanun’a muhalefet etmiş olur. Olası bir ölüm veya yaralanma durumunda mahkemeler, “Bana yazılı emir verildi” savunmasını kesinlikle reddederek personeli “Taksirle Ölüme/Yaralamaya Sebebiyet Verme” ve “Görevi Kötüye Kullanma” suçlarından mahkum etmektedir.
• İdarenin Sorumluluğu: Bu hukuksuz talimatı veren veya buna göz yuman kurum idarecileri de suça iştirakten ve görevi kötüye kullanmaktan aynı derecede ağır ceza yaptırımlarıyla karşı karşıya kalabilmektedir.

Çocuk Hizmetlerinde de aynı sorun nadir de olsa yaşanabiliyor

Huzurevlerinde yaşanan bu yetki aşımı, ne yazık ki çocuk evleri ve çocuk bakım sitelerinde görev yapan Çocuk Bakım Personelleri için de benzer bir risk barındırmaktadır. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü mevzuatına ve genel sağlık hukukuna göre; çocuk bakım personelinin görevi çocuğun öz bakımı, beslenmesi, güvenliği ve psiko-sosyal gelişimiyle sınırlıdır.

Çocuk grubunda lavman, fitil veya reçeteli ilaç/iğne uygulamaları, anatomik yapıların hassasiyeti ve çocuklarda gelişebilecek ani komplikasyon riskleri (örneğin mukozal yırtılmalar veya dehidratasyon) nedeniyle çok daha yüksek klinik gözetim gerektirir. Tıpkı yaşlı bakımında olduğu gibi, çocuk bakım personeline idare tarafından “basit bir işlem” denilerek veya yazılı görev tebliği yapılarak genelde bu bile yapılmadan sözlü talimat veya zorlama ile bu tarz invaziv müdahalelerin yaptırılması hukuken kesinlikle suçtur. 1219 sayılı Kanun uyarınca hekim reçetesi altındaki bu işlemler yalnızca hemşire veya doktor eliyle uygulanabilir; aksi yöndeki tüm emirler “kanunsuz emir” niteliğinde olup, personeli olası bir sağlık skandalında doğrudan ceza mahkemelerinde sanık sandalyesine oturtur.

Mevzuat Var, Denetim Şart!

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın güncellediği bu yönetmelikler, hizmet verilen çocukların, engellilerin ve yaşlıların onuruna ve mahremiyetine yakışır, güvenli bir hizmet almasını temel esas olarak belirlemiştir. Ancak kağıt üzerindeki bu korumanın sahada da geçerli olması için denetimlerin sıkılaştırılması gerekmektedir.

Huzurevi yönetimleri, çocuk evleri yönetimleri veya kuruluşları, personel eksikliğini bahane ederek bakım personellerini “sağlık personeli” gibi çalıştırma politikasından derhal vazgeçmelidir. Unutulmamalıdır ki, yetkisiz ellerle yapılan her tıbbi müdahale, huzur bulması için devlete veya özel kurumlara emanet edilen yaşlılarımızın hayatıyla kumar oynamaktır. Bakanlık müfettişlerinin, kurumlardaki nöbet defterlerini ve tıbbi uygulama kayıtlarını mercek altına alarak bu sessiz suiistimale son vermesi elzemdir.